This is a Clilstore unit. You can link all words to dictionaries.

Norman Maclean on Wednesday: Coimhearsnachdan

GW 00.20

Bha mi a’ smaointinn an-diugh – well, tha ceistean a’ togail ceann fad na h-ùine, ach tha cuspairean agam cuideachd. Agus bha mi a’ smaointinn an-diugh – tha sinn air a bhith a’ bruidhinn mu dheidhinn an teaghlaich agus mur deidhinn fhèin nuair a bha sibh òg. Bhiodh e math, ’s dòcha, a bhith a’ smaoineachadh mu dheidhinn na coimhearsnachd, nan coimhearsnachdan ’s dòcha, far an robh sibh, agus mar a tha iad air atharrachadh on uair sin. ’S dòcha Glaschu air aon taobh, agus Uibhist air an taobh eile.

TM 00.57

Well, Beinn na Faoghla, really. Seadh. Glè mhath, well, faodaidh sinn.

GW 01.05

’S e beatha Gàidhealach a bh’ agaibh san dà àite.

TM 01.09

’S e, ach ann an Glaschu, cha robh ach pàirt dham bheatha Gàidhealach. An còrr, a’ chuid bu mhotha, ’s ann am measg muinntir Ghlaschu a bha mi, agus bha mi, mar gum biodh, ga leantail-sa a-muigh air na sràidean. Ach nuair a thiginn a-staigh, ’s e muinntir Ghàidhealach a bha a’ tighinn a chèilidh oirnn, agus bhithinn ag èisteachd riutha-san.

Ach tha atharrachadh mòr air tighinn air an dà chuid. Chan eil Glaschu an aon rud nas motha an-diugh. In fact tha Glaschu dìreach mar a tha mi a’ creidsinn mar a tha York an-diugh. Tha a h-uile duine sgapte bho chèile, agus tha iad, tha iad a’ faighinn eòlas air a’ chèile tro na h-innealan.

Chan eil iad faisg air a’ chèile ann. Agus tha an aon rud ann an Glaschu agus tha sna Ceallan shìos. Chan eil daoine – tha iad mar gum biodh air leth bho chèile, ann an Glaschu agus air a’ Ghàidhealtachd.

Ach ann an Glaschu nam latha-sa, bha daoine, mar gum biodh, well, bha cnapain de dhaoine agus iad gu math faisg dha chèile. Far an robh mise, chanainn-sa gun robh – an fheadhainn air an robh mi eòlach, de Ghàidheil – mura biodh iad ann an Govan, bhiodh iad ann an Ibrox, no ’s dòcha Kinning Park, gu h-àraid na teaghlaichean Caitligeach – bha iadsan buailteach a bhith a’ fuireach ann an Kinning Park thoradh bha eaglais aca ann an shin, St Margaret’s, agus bhiodh iad a’ cruinneachadh timcheall air an eaglais.

Sin agad na Gàidheil, ach a thaobh an fheadhainn Ghallda, nam, well, mo chompanaich, bha iad ann an àite beag, chanainn-sa gun robh iad eadar ceithir sràidean – Paisley Road West, an uair sin Ibrox Street, ’s an uair sin Middleton Street, ’s Brand Street. Sin e. Cha b’ aithne dhuinn dad mach às na crìochan sin.

So mar sin, bha sinn gu math air leth ann an dòigh, ach bha sinn, mar gum biodh, air ar dinneadh a-staigh le chèile. Bha sinn fada na b’ fhaisge dha chèile na daoine an latha an-diugh. Agus cha leig mi leas a ràdh – Beinn na Faoghla, ’s e an aon rud. B’ aithne dhomh a h-uile taigh ann an Grìminis mar shamhla, agus ’s iomadh taigh ann an Cnoc na Mònadh. Ach, well, b’ aithne dhomh, bha mi a’ dol a ràdh – cha robh mi cho eòlach air Baile nan Cailleach agus air Baile a’ Mhanaich, ach bha. Bha baidhsagal againn, agus bha clann a’ Phì, bha iadsan a’ fuireach ann an taigh mòr Mhic ’ic Ailein. Bhithinn a’ dol a chèilidh orrasan.

Cuideachd bhithinn a’ dol a Bhaile a’ Mhanaich gu taigh, dè chanas tu ris, Neilie Ruairidh, well ’s ann le Neilie a tha an-diugh, Ruairidh Fhearchair, taigh Ruairidh Fhearchair, MacLennan’s, thoradh bha iadsan tìtheach air pìobaireachd, agus bhithinn-sa a’ dol an sin.

Ach, mar a bha mi a’ feuchainn ri ràdh cha robh sinn cho èasgaidh, agus cha robh e cho furasta siubhal a dhèanamh ann am Beinn na Faoghla, nuair a bha mi beag. Bha thu, mar gum biodh, leat fhèin ann an Grìminis. Sin e.

Corra uair bhitheamaid a’ dol suas gu deas, mi fhìn is Kenny Sheumais Mhurchaidh, thoradh bha làraidh aig Donnchadh, uncail Khenny, Donnchadh Mhurchaidh a chanadh iad. Bha esan, bha bùth aige sa Chlachan Bheag ann an shin. Chan eil fhios agam a bheil duine a’ fuireach ann an Clachan Beag a-nis. Chan aithnich clann an latha an-diugh cà’ bheil e. Ach chanainn-sa, eadar ceann-rathaid Ghrìminis agus taobh an Iar, gur e An Clachan Beag am baile – well, chan e baile a bh’ ann, ach dìreach cruinneachadh de thaighean beaga a bu mhotha a bh’ againn.

Mar a thuirt mi, bha bùth aig Donnchadh Mhurchaidh. Bha làraidh aige. Bhiodh e a’ toirt feamainn suas dhan fhactaraidh ann an Uibhist a Deas.

GW 06.22

An robh cabhsair ann aig an àm?

TM 06.25

‘S e drochaid a bh’ ann. Bha iad a’ faighinn a-null mar sin. Agus, oh bha e a’ toirt ùine a bha sgràthail, nuair a smaoineachas mi. Ach mar a b’ fhaide a bha, ’s ann na b’ fheàrr a bha e a’ còrdadh ruinne. Oir bhiodh e a’ tadhal air bailtean beaga ann an Uibhist a Deas. Chan eil cuimhne agam, Stadhlaigearraidh, Ormacleit, is bailtean mar sin. Bha an gnothach aige, agus bha sinn dìreach ga leantail, ach tha cuimhne agam, Loch Baghasdail, bha sinne a’ smaoineachadh gur e siud prìomh bhaile an t-saoghail. Bha Loch Baghasdail ann, is bha na ròin ann. An dà chuid.

Bha esan a’ dol suas dhan taigh-òsta agus chitheamaid gillean eile timcheall air a’ chidhe ann an shin, is rachamaid a bhruidhinn riutha…

GW 07.18

So an robh sibh na b’ eòlaiche, ma tha, air ceann a deas na..

TM 07.23

Oh, bha, ceann a deas Uibhist, bha. Bha. Chan e gun robh mi uabhasach eòlach air – well, bha mi meadhanach eòlach air an Ìochdar, thoradh bha taigh ann an shin. A bheil cuimhne agad, a’ chailleach, Johnson an t-ainm a bh’ oirre, bean Lachlainn Johnson – bha bus aige sa ghàradh, agus bha slige-chreachain air a’ bhus. Well, a’ chlann aig Lachlann Johnson, sin na pìobairean a b’ fheàrr ann an Uibhist nam latha-sa. Bha fear ann, Seòras – bhàsaich esan an uiridh, chuala mi. Agus bha fear eile ann, Raghnall – bhàsaich esan mu ochd bliadhna bhuaithe.

Bhithinn-sa a’ dol dhan Ìochdar a dh’èisteachd ri Seòras is Raghnall, agus bha na h-ìghnean math cuideachd. Bha tè ann, tha i beò fhathast. Agus nach mi a tha mi-mhodhail ga ràdh, tha i rud beag nas sine na mi-fhìn, ach chì mi naidheachdan air Facebook ma deidhinn. Bha ise math air a’ phìob cuideachd.

So, bha – meadhanach eòlach air an Ìochdar. Creag Ghoraidh, bha, thoradh bha bùth ann an Creag Ghoraidh. Ro mo latha-sa bha e aithnichte fon ainm bùth, bùth – ainm neònach – co-dhiù, ’s e Ruairidh Mac an Tòisich a bha ga ruith – Bùth Fanny an t-ainm a bh’ air a’ bhùth ron uair sin. Agus bhithinn-sa – bha mise nam phony express rider – bhithinn a’ dol gu na taighean faisg air làimh ’s a’ faighneachd an robh iad ag iarraidh dad aig Creag Ghoraidh sa bhùth. Bhithinn a’ falbh air a’ bhike agus – chan e gur e paragon of virtue – well, ’s e leisgeul a bh’ ann, faighinn a Chreag Ghoraidh, thoradh nan d’ rachainn dhan bhùth dh’fhaighinn suiteas dhomh fhìn agus bhiodh iad a’ toirt tastan no sia sgillinn dhomh.

GW 09.44

Agus an robh mòran luchd na Beurla ann aig an àm?

TM 09.48

Cha robh really, cha robh. No, cha robh. Tha mi a’ feuchainn ri cuimhneachadh cò na coigrich, mar gum biodh, a bhiodh ann.

Bha taigh Orr ann. Chan eil fhios agam cò bh’ ann an Orr. ’S e ainm Gallda a bh’ ann.

GW 10.10

Well, mar a bha sibh ag ràdh an-dè, mura robh Gàidhlig agaibh nuair a thàinig sibh bha agaibh ri a h-ionnsachadh.

TM 10.10

Bha e cho math dhut clag a bhith timcheall air d’ amhaich. ’S e lobhar a bh’ annta. ’S e leper a bh’ annta an uair sin. So, dh’fheumadh tu.

Agus tha mi a’ creidsinn gur ann mar sin a tha leis a h-uile cànan. Nan d’ rachamaid le chèile gu, canaidh sinn, Saint Ors san Dordogne san Fhraing cha dèan e math dhut a bhith a’ bruidhinn Beurla nam measg, dh’fheumadh tu Fraingis ionnsachadh.

GW 10.53

Ach dh’atharraich sin ann an sheo. An e process leantainneach a bh’ ann, no an robh tipping point ann?

TM 11.02

Bha dà rud ann. Thàinig daoine à Tìr Mòr. ’S e economic migrants a chanas mise riutha, agus ’s e sin a th’ annta. Thoradh – daoine às an Eaglais Bhreac, à Dùn Èideann, à Glaschu nach robh a’ faighinn air n-adhart uabhasach math far an robh iad. Shaoil iad, no chuala iad gum biodh saoghal na b’ fheàrr aca shuas sna h-Eileanan. Is thàinig iad nan dròbhan, agus thachair an aon rud ann an Sasann.

Thàinig iad a-staigh, agus cha do smaoinich – a’ mhòr chuid dhiubh, nach b’ fhiach e Gàidhlig ionnsachadh. Feadhainn dhiubh, dh’fheuch iad gun teagamh. Feadhainn dhiubh, dh’fheuch iad, agus tha iad a’ feuchainn fhathast.

GW 11.57

An do shoirbhich leotha?

TM 11.58

Feadhainn dhiubh, tha e coltach.

GW 12.02

Dè an diofar a bh’ ann, mar eisimpleir? Bha sibh a’ bruidhinn an-dè mun bhalaich òg a bha na shuidhe còmhla ribh san sgoil, agus fhuair esan Gàidhlig dìreach anns a’ bhad.

TM 12.19

Bha e a’ bruidhinn rium sa Ghàidhlig, agus bha e a’ bruidhinn ris a h-uile duine.

Chan ann mar sin – chan ann air daoine mar sin a bha mise a’ feuchainn ri bruidhinn. Daoine a thàinig a-staigh on uair sin, agus thàinig suailichean dhiubh a-staigh bho chionn ghoirid.

Nis bidh fhios agad fhèin. Tha foirm agad, chan eil fhios agam, ann am màileid air choireigin. Bha Peigi a’ cruinneachadh, agus cha chreid mi nach eil Eairdsidh, mac Cathy Eairdsidh Mhòr – tha esan a’ dèanamh an aon rud, agus an nighean bheag Catrìona. Gheibh sibh a-mach gu bheil tòrr de dhaoine, tòrr de thaighean an seo air an eilean, agus chan eil facal Gàidhlig aca. Chan eil mi fàgail coire orra. Ach, sin mar a tha e.

Mar a chanadh De Gaulle, uair dhen robh ‘n saoghal, “Les choses, ce qu’ils sont”. Sin cor an t-saoghail. Thàinig iad às Manchester, Norwich, agus smaoinich iad, mar a h-uile economic migrant, “Bidh beatha nas fheàrr againn ann an Uibhist”, agus tha.

Tha deagh bheatha aca. Tha e math dhan chloinn. Agus ged a bhios feadhainn dhe na pàrantan a’ gearain mu na sgoil, nam bharail-sa, nam dhuine, agus bha mi nam thidsear ùine mhòr cuideachd, tha Sgoil Lìonacleit math. Math gu leòr dhan chloinn agamsa.

Okay, chan fhaigh thu clasaichean ann an Creative Lego. Chan fhaigh thu clasaichean ann an Neuroscience. Chan eil iad a’ bodraigeadh mu dheidhinn sin. Ach cha chreid mi gu bheil iad a’ bodraigeadh mu dheidhinn ann an Eton no Harrow. Cò aige a tha fios? Tha iad a’ dèanamh glè mhath.

So, tha an sgoil glè mhath, agus an dùthaich math, an èadhar bheannaichte a-muigh, gun cus chàraichean air an rathad. ’S e deagh àite airson a bhith beò. So, tha mise air an taobh, tha mi a’ gabhail fadachd gus an tig na Romanians agus na Bulgarians an seo. Tha e neònach nach eil iad a’ tighinn. Thàinig na Pòlaich, thàinig iadsan, agus tha iad a’ cur luach orra, tha iad math gu obair.

Ach, co-dhiù, ’s e a tha dhith air na h-eileanan a tha seo, well air an eilean-sa, agus ceann a tuath, agus ceann a deas, cupalan òga le cloinn. Sin a tha dhith oirnn, airson na sgoiltean a chumail, àireamhan nan sgoilearan a chumail an àird. Agus tha mise a ràdh, “Mo bheannachd ort, ged is ann à Newcastle a thàinig tu, no Novo-Sibirsk ann an Rùisia, dì-beathte, thigibh a-staigh.”

GW 15.39

Tha sinn feumach air daoine.

TM 15.40

Oh, tha sinn feumach air daoine, tha.

Ach, sin mar a bha an uair ud. Bha sinn, mar gum biodh, air ar dinneadh a-staigh gu cnap beag. Agus tha sin a’ toirt a-staigh muinntir Ghlaschu, luchd na Beurla, agus luchd na Gàidhlig. Nis, an-diugh, ’s ann an aghaidh na ranna a tha e a-nis. Dh’fhaodadh tu a bhith muigh air an t-saoghal ma tha iPad agad, agus tha thu a’ bruidhinn ri cuideigin ann an California, ’s dè tha a’ dol. Tha an saoghal fada nas fharsaing, ach – nach eil e neònach – chan eil na daoine a tha a’ fuireach san t-saoghal faisg dha chèile idir. Tha iad sgapte. Paradox, mar a chanas iad.

GW 16.40

Agus, ann an Glaschu, saoghal nan Gàidheal ann an Glaschu an latha an-diugh, an taca ri mar a bha aig àm a’ chogaidh…

TM 16.50

Chan eil fhios agam, ag innse na fìrinn.

GW 16.54

Cuine a dh’fhàg sibh fhèin Glaschu, a-nis. Dè cho fad ’s a tha sibh air a bhith a’ fuireach ann an sheo, on a dh’fhàg sibh Glaschu?

TM 17.01

Seachd bliadhna. Seach bliadhna on a thàinig mi seo. Agus mun do dh’fhàg mi Glaschu, oh bha saoghal nan Gàidheal air atharrachadh gu mòr. Bha iad air faighinn a-mach às an inner city mar a chanadh iad, sgìrean mar Kinning Park, Govan, Ibrox, Partick, Finnieston. Chaidh an sgiùrsadh a-mach – Castlemilk, Pollok, Drumchapel, Easterhouse, na sgeamaichean a-muigh.

GW 17.44

Ach an robh network ann fhathast?

TM 17.46

Tha mi a’ smaoineachadh gu bheil. Chan eil mi ro chinnteach. Chì mi litrichean a’ tighinn bho dhaoine. Mar shamhla, “Cuimhnichibh, a chàirdean, tha cruinneachadh bliadhnail Comunn Uibhist agus Bharraidh” – tha sin a’ dol fhathast, aon oidhche sa bhliadhna. Chan eil fhios agam a bheil na Leòdhasaich a’ dol fhathast. ‘S dòcha gu bheil – Lewis and Harris.

GW 18.13

Agus an ann sa Ghàidhlig a bhiodh iad gan cumail fhathast, a bheil sibh smaointinn?

TM 18.18

Tha e cho doirbh a ràdh. ’S e an co-dhùnadh a tha seo, a Ghòrdain, mu dheidhinn a bheil thu a’ dol a bhruidhinn Beurla no a bheil thu a’ dol a bhruidhinn Gàidhlig – tha e doirbh.

Cuimhnich cuideachd gun robh am beachd-smuain a bha seo ann an cinn nan Gàidheal, ’s fhada on uair sin, bha iadsan dhen bheachd ma bha deagh Ghàidhlig agad bha sin a’ ciallachadh gum biodh droch Bheurla agad. Droch chomharra a tha sin.

So, mar sin, bha taobh aca ris a’ Bheurla, agus bha iadsan dhen bheachd nuair a bha deagh Bheurla agad, cha leigeadh tu leas bodraigeadh mun Ghàidhlig, you know. Cha leigeadh tu leas ionnsachadh mar a sgrìobhadh tu a’ Ghàidhlig, mar a leughadh tu a’ Ghàidhlig. Nis, nam bharail-sa, cànan sam bith aig nach eil comas leughaidh no sgrìobhaidh sa chainnt sin tha e dol bhàs, tha e gus a bhith marbh.

Feumaidh daoine a bhith litreachail, agus sin an rud nach robh sinn a’ bodraigeadh mu dheidhinn, nam latha-sa, agus ann an latha mo phàrantan. Nis, cha do thachair e mar sin ann an Llanfair­pwllgwyngyll­gogery­chwyrn­drobwll. Carson? Obair na h-eaglaise. Bha iadsan a’ dol dha na chapels, mar a chanadh iad, agus bha iad ag ionnsachadh mar a sheinneadh iad na sailm ’s na laoidhean agus dh’fheumadh iad comas leughaidh sa Chuimris a bhith aca. Cha robh sin againn ann.

Correction. Rewind. Corra ghinealach, mar shamhla, seanair na mnatha agam Peigi an Ullaich air a’ Bhac. Bha ise dhen bheachd, agus tha mi ga creidsinn – sgoil dhan deach a seanair ann an Leòdhas, tha mi a’ smaoineachadh gur e am Propagation of Christian Knowledge no rudeigin mar sin, bha comas sgrìobhaidh acasan. Agus bhiodh am bodach a’ sgrìobhadh gu na mic aige ann an Gàidhlig, an àite Beurla.

Nis, nach eil sin neònach, agus am bàrd a b’ fheàrr a bh’ againne sa cheann a tuath, Dòmhnall Ruadh Chorùna, cha sgrìobhadh e facal Gàidhlig. Cha sgrìobhadh mo mhàthair fhèin, cha sgrìobhadh i a h-ainm ann an Gàidhlig.

Ach sin an rud a tha mise a’ creidsinn. Mura bi an sluagh litreachail, tha an cànan a’ dol sìos, tha e a’ dol bàs, nam bharail-sa. Agus sin a chaidh ceàrr againne. Tòrr dhe na Gàidheil ann an Glaschu nam latha-sa – oh, bha iad a’ bruidhinn Gàidhlig gun teagamh, ach dh’aithnicheadh tu orra gun robh barrachd ùidh aca gum biodh a’ chlann aca ag ionnsachadh Beurla. Agus bha iad ceart gu leòr.

GW 21.51

Ach, ’s e paradox a th’ ann aig an aon àm, ge-tà, nach e? Thoradh bha sibh ag ràdh gun robh na Gàidheil ann an Glaschu, bha iad a’ smaoineachadh orra fhèin – bha iad a’ coimhead sìos, mar gum biodh, air an fheadhainn Ghallda.

TM 22.10

Well, nach eil sin fìor, ach gheibh thu sin gun teagamh. Daoine sam bith a tha mì-chinnteach às an àite cheart aca san t-saoghal, feumaidh iad a bhith a’ coimhead sìos air cuideigin. Feumaidh, agus aig an aon àm, na Gàidheil, bhiodh iad a’ ràdh, “Ah, sin muinntir Ghlaschu, chan eil annta ach na hooligans”, bha fhios aca mura leanadh iad eisimpleir nan Gall cha bhiodh piseach sam bith aca. Chan fhaigheadh iad obair mhath, agus sin an rud a bha a’ cunntadh. Dh’aithnich iad mu dheireadh thall, nuair a dh’fhàg iad a’ chroit sna h-eileanan agus a chaidh iad dhan bhaile mhòr, dh’fheumadh iad obair fhaighinn airson airgead fhaighinn.

Nis, tha e diofraichte mar a bha an ceann-eanchainn aca ag obair. An seo, well chanainn ann an Griomasaigh an seo, ’s e fìor dhroch bheò-shlàinte a bh’ aig na daoine. Tha am fearann an seo grod. Fàsaidh daffodils, tha mi a’ smaoineachadh gum faigh thu dhà no trì daffodils, ach chan fhàsadh, mar a thuirt am bodach, “boggy roller”. Droch droch thalamh. So mar sin dh’fheumadh na Griomasaich a dhol gu muir, ag iasgach. Agus rinn iad math, ’s tha iad math fhathast. Tha iad nas fheàrr na na Sgalpaich no na h-Èirisgich, so rinn iad math.

Ach can, far an robh do mhàthair, Ceann a’ Bhàigh, Sgìre Phaibeil, talamh torach ann an shin, ach a’ dèanamh do bheò-shlàinte cha robh e furasta idir. Cha robh e furasta. A’ cladhach le spaid, agus a’ dèanamh feannagan – bha sin cruaidh orra. Ach, dhèanadh iad an gnothach, well, obviously rinn iad an gnothach, tha sibh ann an-diugh.

Dhèanadh iad an gnothach. Ach nuair a chaidh iad dhan bhaile mhòr, thuig iad gun robh saoghal diofraichte ann, agus gun robh airgead, mar gum biodh, na cheangal eadar iad fhèin agus deagh shaoghal a bhith aca. So mar sin, obair – bha siud cudromach. Agus co-cheangailte ri obair dh’fheumadh comannd a bhith agad air Beurla.

So, paradox, mar a thuirt thu. Ged a bha iad fhèin a’ smaointinn gun robh iad na b’ fheàrr na na hooligans, ’s e a bha iad a’ meanigeadh gun robh iad, ’s dòcha, na bu Chrìosdaidheil. Bha iad morally na b’ fheàrr, chan eil fhios agam. Ach aig bonn an cridhe bha iad a’ ràdh “’S fheàrr dhut aire a thoirt air na tha iadsan a’ dèanamh, agus a’ chainnt neònach a th’ aca an siud, feumaidh tu fhèin a h-ionnsachadh, air neo chan fhaigh thu obair mar, shamhla, draftsman sna yards shìos aig Govan”. Air neo nam biodh tu a’ coimhead suas ’s dòcha rud beag na b’ àirde, bha iad a’ ràdh, “Well, chan fhaigh mi obair sa post office, agus ’s dòcha nach fhaigh mi obair sa phoileas.” So, dh’fheumadh iad deagh ghrèim a bhith aca air Beurla.

So, mar sin, a’ bruidhinn air dualism, bha sin nan cinn fad an t-siubhail. Agus tha mi a’ creidsinn gu bheil e ann fhathast. Tha feadhainn dhe na pàrantan an seo, clann Dòmhnaill, clann Aonghais, clann MhacÌosaig, tha iad a’ ràdh ris a’ chloinn aca fhèin, “Nis, feumaidh tu – tha Higher English ann seachdain Dihaoine. Feumaidh tu uabhasach math a dhèanamh. Mura bi Beurla agad, tha thu caillte.” So, tha iad, mar gum biodh, tha barrachd meas aig na pàrantan air Beurla ’s a tha iad air Gàidhlig.

GW 26.35

Ach, chan e zero sum game a th’ ann ge-tà, an e? Ma tha aon chànan agaibh, chan eil sin a’ ciallachadh nach fhaod dà chànan a bhith agaibh.

TM 26.46

Well, sin a tha mise a’ smaointinn. Seall, an rud a tha seo. Tha a mi a’ dol gu àite ris an can iad Colonno as t-samhradh, agus tha mi ag ionnsachadh Eadailtis. Tha e gu math furasta. Tha mise a’ smaoineachadh ma tha thu dà-chànanach an toiseach, tha e furasta gu leòr an treas chànan a thogail, agus an ceathramh.

GW 27.15

Ach bha sinn a’ bruidhinn mu dheidhinn na cloinne ann an Glaschu an-dè, agus muinntir Ghlaschu, agus ged a bhiodh farmad aca oirbhse, gum biodh sibh a’ dol air ais dha na h-eileanan as t-samhradh, cha robh farmad aca gun robh Gàidhlig agaibh.

TM 27.37

Oh, cha robh. No, no.

GW 27.39

No gun robh dà chànan agaibh.

TM 27.41

Bha iad dìreach a’ smaointinn, daoine neònach tha seo. A bheil fhios agad dè bhiodh iad ag ràdh mum dheidhinn-sa, nam biodh mi-fhìn is MacGibbon a’ bruidhinn? Bhiodh iad a’ ràdh, “Hey, stop, a couple of white Pakis you are.” Bha iad a’ smaoineachadh gur e “white Pakis” a bh’ annam, thoradh bha iad eòlach air muinntir Pakistan a’ bruidhinn Urdu no – dè bhios iad a’ bruidhinn, an fheadhainn ann an Glaschu?

GW 28.12

Punjabi, ’s docha.

TM 28.14

Punjabi, Punjabi. So, bha iad eòlach air sin, agus duine leis a’ chraiceann agamsa a’ bruidhinn Gàidhlig, bha iad a’ ràdh “White Paki”. Bha iad a’ coimhead sìos air sin, ach chanainn-sa gu bheil – bha rud beag de nàire oirnn. Nam biodh, can, mi-fhìn ’s Dòmhnall Mòr MacRitchie, ’s Ross MacMillan, can triùir againne agus gun ach dithis de mhuinntir Ghlaschu, neo-ar-thaing gun robh sinne a’ coimhead sìos orra, ach bha iadsan caran – bhiodh an t-eagal orra. Agus chanadh iad an aon rud ’s tha iad a’ ràdh an aon rud chun latha an-diugh, “Hope you were nae talking about me there.”

An cuala tu siud riamh? Nuair a chluinneas fear monoglot, English speaker, nuair a chluinneas e daoine a’ bruidhinn cànan eile, sin an t-eagal air, “Were you talking about me there? I hope you were nae.” So, tha iad a’ sealltainn nam bharail fhèin – “Chan eil ann ach mi-fhìn, mi-fhìn”. Chan eil duine a’ bodraigeadh leotha. Tha thu a’ bruidhinn mu dheidhinn an t-sìde, no tha thu a’ bruidhinn  mu dheidhinn dè tha thu a’ dol a dhèanamh aig ceann na seachdain. Tha iadsan – tha an aire orra fhèin fad an t-siubhail, “You talking about me?”

GW 29.50

So, fiù ’s ged a bhiodh sibh ag iarraidh a bhith a’ bruidhinn Gàidhlig measg chàirdean cha robh e furasta dhuibh.

TM 29.59

Cha robh nam biodh feadhainn a bha a’ bruidhinn Beurla, cha robh. Agus cuideachd, bha sinn rud beag leòmach, a’ mhòr-chuid againn, thoradh bha an dà chànan againn, agus ma bha thusa a’ bruidhinn Beurla, seallaidh mise dhut. Agus mar a bha mi-fhìn, bha mi cho bragail ’s mi òg – ’s dòcha gu bheil fhathast ach – bha e a’ toirt cothrom dhomh a bhith a’ sealltainn dhaibh cho math ’s a bha a’ Bheurla agam an taca ris a’ Bheurla acasan.

So, mar sin, chanainn-sa, nam biodh – thog mise, agus chùm mi orm mar seo, ma tha thu deònach Beurla a bhruidhinn rium, tha Beurla gu leòr agam, ma tha thu deònach Gàidhlig a bhruidhinn rium, tha sin taghta.

Ciamar a tha mi a’ faireachdainn mu dheidhinn, sin ceist eile. Bha mi a’ coimhead air an duilleag phàipeir a thug thu dhomh, agus mu dheidhinn ciamar a tha thu a’ faireachdainn, dè an diofar eadar a bhith a’ bruidhinn Gàidhlig agus Beurla. An-diugh tha mi nas comhfhurtail a’ bruidhinn Gàidhlig. Carson a tha sin? Well, tòrr de dh’adhbharan, really.

Cha leig thu leas a bhith a’ bodraigeadh mu dheidhinn register, mar a chanas iad. Cha ruig thu leas. Nis, ann am Beurla feumaidh tu a bhith faiceallach. Well, bancair a tha seo, bruidhnidh mi mar seo. Chan eil an seo ach seann chrann-àiteach de thè mhuinntir Ghlaschu, bruidhnidh mi mar seo. Chan eil dragh agad ann an Gàidhlig – dìreach leig d’ eich gu aonach saor gun srian. An rud a thig a-mach thig e a-mach.

Beurla, tha e nas duilghe, thoradh tha sinn air ar cuairteachadh le Beurla. Agus ged nach do choimhead mi air a’ phàipear naidheachd an-diugh, tha e agam air iPad, agus cho luath ’s a dh’fhalbhas tu bidh mi a’ coimhead air sin. Anns a’ bhad, brùthadh air mo cheann-eanchainn. “A bheil sinn a’ dol a dh’fhuireach san Roinn Eòrpa, bheil sinn a’ dol a dh’fhalbh? Dè an diofar a dhèanadh siud dhomhsa? ‘S dè a-nis a tha seo, dè bha seo, ministear às Na Hearadh ’s chaidh a ghlacadh…”

Tha daonnan rudeigin agus tha trioblaid co-cheangailte ri Beurla. Tha trioblaid co-cheangailte rithe. Chan urrainn dhut, thu fhèin, gnothaichean a ghabhail air do bhlian, mar gum biodh. Thoradh cho luath ’s a chuireas tu air an teilidh, chì thu rudeigin a nì dragh dhut.

Mas e, an còrdadh e riumsa nan tigeadh teaghlach à Romania an ath doras? Chòrdadh e math gu leòr dhomhsa. Ach tha thu air do chur gu dùbhlan ge brith cò an taobh a thionndaidheas tu ann am Beurla. Chan eil ann an Gàidhlig.

’S dòcha gur e sin, a’ ciallachadh nach eil sa Ghàidhlig ach cànan cagailte, rud a chuala tu ’s tu beag agus tha thu eòlach air, agus tha e a’ toirt comhfhurtachd dhut. Na beachdan-smuain a tha thu a’ cur a-mach ann an Gàidhlig, tha iad gu math cumanta, tha thu air a bhith ga dhèanamh fad do bheatha, ’s mar sin, tha e furasta, dhomhsa.

Beurla, cunnartach. Tha trioblaidean co-cheangailte ri Beurla, either a bhith ga leughadh, mar a tha mi, gun sguir – seall an nead de rodan a th’ agam an seo, pàipearan an latha an-dè – tha mise a’ leughadh ann am Beurla – rud beag de dh’Eadailtis an dràsta ’s a-rithist – ach Beurla, agus an còmhnaidh, o chionn ‘s gur e nàdar a bheathaich, tha rudeigin sa phàipear a chuireas bacadh ort. Feumaidh tu a bhith a’ ràdh, “Dè mo bharail air an siud? Chan eil fhios agam. Am biodh e math…?” Ach ann an Gàidhlig chan eil draghan mar sin ann.

GW 34.45

Seadh, so tha sibh ag ràdh ann an dòigh gur e cothrom a th’ ann a bhith beò ann an saoghal nas simplidh, no nas comhfhurtail.

TM 34.55

Well, seadh, tha mise cho leisg ri duine sam bith, gu h-àraid aig m’ aois. Tha mi leisg, agus ma tha dòigh furasta lathaichean a chur seachad, sin an rathad a ghabhas mi. Tha e nas comhfhurtaile. Ach, feumaidh tu a bhith faiceallach. Mura bi thu air do phiobrachdainn an-dràsta ’s a-rithist, chan ionnsaich thu. So tha e dìreach – the Aristotelian medium, you know – feumaidh tu do chùrsa a stiùireadh eadar an dà chuid.

Tha e laghach a bhith comhfhurtail agus a’ faireachdainn blàth, mar gum biodh tu ann an amar uisge teth, ach tha e math cuideachd a bhith a-muigh san fhuachd. Agus feumaidh tu aig amannan do shròin a chur a-mach air an doras. Mar shamhla an-diugh, bha sneachd againn an-diugh. Bha sneachd, is na h-uain bheaga. Oh cha laigh i air an talamh idir, ach bha i fuar.

Agus ann an dòigh – ’s e rough analogy a tha seo – tha mise a’ smaointinn gur ann mar sin a tha saoghal mhic an duine. Tha mi a’ smaointinn gur ann mar sin a dh’fheumas e a bhith – poille comhfhurtail, poille eile mì-chomhfhurtail. Agus leis an dà chainnt, tha mise gu math fortanach, tha an dà chuid agam.

GW 36.43

Gu dearbh fhèin, gu dearbh fhèin. Taing mhòr, a Thormoid. Well, dìreach aon cheist eile, agus air cànan a-rithist.

Bha sibh a’ bruidhinn an-dè cuideachd mu na h-Èireannaich a bha a’ fuireach ann an Glaschu. Bha fios agaibh cò iad, bho na h-ainmean. Agus an uair sin bha sibh cuideachd a’ bruidhinn mu dheidhinn nan Gàidheal, agus an t-àite a bh’ aig cànan agus an t-àite a bh’ aig creideamh ann a bhith a’ smaoineachadh mu dheidhinn daoine. Ach, bha mi a’ uandraigeadh – bha caraid agaibh a bhiodh a’ dol a Thìr Chonail, bha sibh ag ràdh.

TM 37.42

Bha, Francis Aloysius Carrabine, agus a bhràthair Thomas, agus bha fear eile ann, Gerald.

GW 37.51

Saoil am biodh Gàidhlig na h-Èirinn acasan?

TM 37.55

Chan eil fhios agam an robh. Tha mi a’ smaoineachadh gun robh am màthair, bha ise na bu Ghàidhealaiche mar gum biodh na am bodach. Am bodach, tha mi a’ smaoineachadh gur e a’ chiad ghinealach de dh’Èireannaich ann an Glaschu, so ’s e prioc beag de mhuinntir Ghlaschu a bh’ ann. Bha e math gu bogsadh.

Ach, a’ chailleach – nach eile e neònach – bha i math leis an t-snàthad. Bhiodh i a’ dèanamh embroidery dham mhàthair. Bha mo mhàthair a’ fuaigheal, agus bha i a’ dèanamh dreasaichean bheaga, ach ma bha trusgan a dhith oirre, flùraichean a chur air am beulaibh, ’s ann gu cailleach Charrabine a chuireadh i an rud. Bha ise grinn na làmhan leis an t-snàthad.

Ach, far an robh sinne a’ fuireach, cha robh ann ach – well, bha trì teaghlaichean, tha mi a’ smaoineachadh, a bha Caitligeach, na Carrabines, na Bannans, agus Hughes. Cha robh ann ach aon ghille san teaghlach sin.

GW 39.00

Ach an do chleachd sibh am facal “Gàidhealach” air an son an uair sin?

TM 39.03

Cha robh, no, dìreach – chanamaid, ’s e pàpanaich a bh’ annta. Sin a chanamaid. Agus tha cuimhne agam – tha thu a’ brosnachadh mo chuimhne – tha cuimhne agam, aon oidhche, bha mi a-staigh againn fhìn, agus cò bha a-staigh ach Màiri Fhraochain, Mary MacGibbon, an tè à Loch a’ Chàrnain a phòs an t-Ìleach, Jimmy MacGibbon. Ach, co-dhiù bha Màiri Fhraochain a-staigh, agus dh’iarr mise airgead air mo mhàthair.

Thuirt mi rithe, “Bheir mi Lorna” (mo phiuthair) “sìos dhan a’ Chapitol, agus thèid sinn dha na movies, dhan cinema.”

Agus thuirt mo mhàthair, “Dè a th’ air air an t-seachdain-sa?” Bha iad ag atharrachadh a’ phrògraim a h-uile, cha mhòr, dà thriop san t-seachdain.

Agus thuirt mise, “Och, chan eil fhios agam. ’S e film neònach mu dheidhinn Caitligich, The Vision of Bernadette, cha toil leam idir e.”

Agus Màiri Fhraochain, agus mo mhàthair. “Dùin do bheul.”

Agus bha i ceart, bha e mì-mhodhail. Ach sin mar a bha sinn. Dh’fheumadh tu, mar gum biodh, dh’fheumadh tu innse dhan a h-uile duine gur e Pròstanach beag a bh’ annad, agus gur e Rangers an team agad. Agus cothrom sam bith a gheibheadh tu, bhiodh tu a’ cur sìos air na Caitligich. Even feadhainn às Uibhist.

Ach, ann an Uibhist fhèin, cha robh sin a’ dol. Tha cuimhne agamsa, a’ chiad – bha mi beag, beag – mu àm a’ Pholitician, bha Seumas Mòr – bha mi shuas air holiday, cha chreid mi gun robh mi even aois sgoile an uair sin, am Politician a’ dol, agus thàinig Barrach le case, agus thugadh a-staigh e. Bha iad a’ fuireach ann an Eilean Mòr an uair sin, fhios agad far a bheil an taigh aig Anndra Dhòmhnaill Iain Anndra, an Grìminis?

Air do làimh cheart, ’s e Eilean Mòr a chanadh iad ris an taigh, agus bha sinn a’ fuireach ann an shin. Agus tha cuimhne agam air Latha na Sàbaid bhiodh feadhainn a bha càirdeach dhuinne fad às, clann a’ Mhuncaich a chanadh iad ris, Seonaidh Ailig a’ Mhuncaich agus an teaghlach aigesan, bhiodh iad a’ coiseachd – ’s ann à Caolas Fhlodaidh a bha iad. Bha iad a’ coiseachd à Caolas Fhlodaidh, Baile a’ Mhanaich, Baile nan Cailleach, Grìminis, agus bhiodh iad a’ stad an Eilean Mòr airson cupa tì mun do rachadh iad chun na h-eaglaise aca.

So, mar sin, cha robh e a’ dèanamh dragh sam bith dhuinne. Bha mise ga shamhlachadh ri dè an dath bha sna sùilean agad. Cha robh ùidh, really, fon ghrèin agam, an ann gorm no uaine no hazel no liath no glas. You know bha fhios agad gun robh iad rud beag diofraichte ach ’s e na daoine againn fhìn a bh’ annta.

GW 42.36

Seadh, ach na h-Èireannaich ann an Glaschu, bha iad gu tur eadar-dhealaichte, fiù ’s nam biodh iad a’ cur “Gàidheal” orra fhèin nan cainnt fhèin.

TM 42.48

Well, bha iad diofraichte o chionn cha robh obair ann dhaibhsan. Thàinig iad, well tha fhios agad, san naoidheamh linn air deug. Dh’fhàs am buntàta grod agus thàinig iad nan ceudan, nam mìltean. Gheibheadh iad passage à Londonderry gu Glaschu airson dà sgillinn no rudeigin, dà thastan, leth chrùn, two and six. Thàinig iad, ach cha robh sgilean aca son a’ bhaile mhòr.

Agus tha thu a’ dol a ràdh rium a-nis, “Dè na sgilean a bh’ aig Dòmhnall Eairdsidh Dhòmhnaill a’ Mhachaire, a’ tighinn às an taobh an iar Uibhist a Tuath. An aon rud a bh’ aig Eairdsidh Dhòmhnaill Iain – bha e na bu mhotha, is bha e na bu làidire. Bha e air a dheagh bhiadhadh. Na h-Èireannaich, bha iad na bu lugha, agus bha iad na bu chaola, agus cha b’ urrainn dhaibh obair fhaighinn anns na gasworks. Cha b’ urrainn dhaibh obair fhaighinn anns a’ ghranary. ’S e a bha dhith orra sa ghranary ach Gàidheil – daoine mòr foghainteach làidir à Tiriodh agus na h-eileanan tha siud.

So, mar sin, bha sinn gu nàdarrach a’ coimhead sìos orra, agus cuideachd…

GW 44.14

Cha robh dòigh sam bith ann gum biodh sibh a’ coimhead orra mar Ghàidheil eile, mar eisimpleir?

TM 44.18

Oh, cha robh, cha robh really. Bha sinn – well, bha fhios againn gun robh iad leth-chàirdeach dhuinn, thoradh, nach eil e neònach, bhiomaid ag èisteachd ri Radio Èirinn, Athlone, nach eil e neònach, agus ag èisteachd ris a’ cheòl aca. Agus bha e furasta, agus tha chun latha an-diugh, aithneachadh gu bheil iad gu math faisg oirnn.

Ach a dh’aindeoin siud, bha sinn a’ coimhead sìos orra. Nis, na sinnsirean agam fhìn a thàinig gu Tìr Mòr, fhuair iad obair sa phoileas, ann an psychiatric asylums sin, fire service, gnothaichean mar sin. Agus an ginealach às an dèidh, chaidh iadsan nan accountants, no fir-lugha, no tidsearan, ach na h-Èireannaich, cha d’ fhuair iad an cothrom. Cha robh sgilean aca nuair a thàinig iad, agus an aon obair a gheibheadh iad – general labourer sna yards no na h-obraichean a bha timcheall air bruthaichean na Cluaidh. General labourer.

Agus, cuideachd bha e nar n-inntinn nach robh sgoil aca. Cha robh na sgoiltean – seo, bha mise a’ creidsinn seo, chan eil mi cho cinnteach an-diugh, ach an uair sin bha mi a ràdh, “Chan fhaod e bhith, chan eil sgoil idir aca. ’S e na Js a tha gan teagasg, agus chan eil dad nan cinn ach creideamh”. Ann an dòigh cha robh mi fada ceàrr. Bha tòrr dhen sin ann. Na bràithrean, mar a chanadh iad, Marist Brothers agus na Js a bha a’ teagasg sna sgoiltean, ’s e a bha fainear dhaibhsan an creideamh aig a’ chloinn a chumail làidir. Cha robh iad, cha chanainn-sa gun robh iad coma, ach cha robh uiread de dh’ùidh aca às differential calculus ’s gnothaichean mar sin. Bha againne. So, bha sinn dhen bheachd, ma bha iad a’ dol gu St Gerrard’s Secondary School ann an Govan cha robh iad a’ faighinn sgoil ann, nam bharail-sa. Agus ’s dòcha nach eil mi cho fada ceàrr.

Neo-ar-thaing, bha deagh sgoiltean Chaitligeach ann. Bha St Mungo’s agus St Aloysius’. St Aloysius’, cha mhòr nach e fee-paying a bh’ ann. So mar sin, suas an seo. Agus St Mungo’s airson daoine beag a bha caran gealltanach, bha dòchas aca gun dèanadh iad rudeigin san sgoil.

An-diugh, tha mi a’ smaointinn gu bheil sin air atharrachadh. Tha Holyrood, aig ceann a deas a’ bhaile, cho math ri sgoil sam bith. ’S tha i mòr, chan eil fhios agam co mheud a bhitheas, mìle gu leth, ’s dòcha, de sgoilearan. Agus nam faiceadh tu na Highers aca, tha iad math, ach ’s e perception, mar a chanas iad – bha sinne a’ coimhead orra, run robh iad na b’ ìsle na sinne, thoradh cha robh na pàrantan, cha robh sgilean sam bith aca. Cha b’ urrainn dhaibh, mar shamhla, a dhol gu muir, mar a bha na h-eileanaich. Gheibheadh eileanach sam bith, gheibheadh e obair air a’ Chluaidh, boatman no na h-aiseagan a bha a’ dol air ais is air adhart, an Skye navy a chanadh iad ris an obair a bha sin. Cha robh, cha robh an ceangal a bha sin aig na h-Èireannaich ann.

So, bha iad nan dìolachan-dèirce ann an dòigh. Oh, tha e fada – agus cuideachd bha tòrr dhen fheadhainn a b’ àirde, mar shamhla, a bha a’ toirt seachad apprenticeships, bha iad an aghaidh na Caitligich. A’ chiad cheist a dh’fhaighnicheadh iad, “What school did you go to, son?” Agus cho luath ’s a chanadh esan, “Our Lady of the..” Mach à seo. Agus bha sin cruaidh.

Agus ’s beag an t-iongnadh gu bheil an fheadhainn a tha airson Glasgow Celtic cho dìleas agus cho dùrachdach. Bha droch bheatha aca. Mar shamhla, bha an aifrinn aca ann an Kinning Park sa phàirc, a-muigh, cha robh togalach aca. Agus ’s e a’ cho-thional fhèin a thug seachad airgead airson St Margaret’s a thogail.

So mar sin, bha e doirbh dhaibh. Ach bha iadsan a’ tuigsinn gun robh iad aig bonn a’ phioramaid, mar gum biodh. Agus bha fhios againne gun robh feadhainn ann a bha a’ fuireach ann an taighean mòra ann an Dumbreck, is ann am Bearsden ’s Milngavie, Newton Mearns. Cha robh fhios againn cò às a bha iad, cò às a bha an t-airgead a’ tighinn, ach bha airgead aca.

Bha fhios againn mu dheidhinn, ach gu deimhinne cha robh teagamh aig duine sam bith againn, an fheadhainn a b’ ìsle, ’s e muinntir Ghlaschu aig an robh pàrantan no sinnsirean às Èirinn. Agus ann an dòigh, thug sin seòrsa de chumhachd aca. Bha iad coma – rachadh iad a shabaid ri phoileas. Ma tha thu ìseal cho ìseal, chan urrainn dhut tuiteam na b’ ìsle. So, bha iadsan gu math deònach rud sam bith fheuchainn. Agus bha iad math gu sabaid, agus cuideachd bha e na chleachdadh aca boxing clubs a bhith aca, so bha iad math air bogsadh. Agus an rud a chòrd riumsa mun deidhinn, cha robh an t-eagal orra idir, cha robh an t-eagal orra idir. Tidsearan, policemen, duine sam bith mar sin, cha robh dragh aca.

So bha tarraing annta, ach cha mhòr nach e untouchables a bh’ annta nam latha-sa. Muinntir Ghlaschu le sinnsirean às Èirinn, agus really ma smaoinicheas tu, an aon fheadhainn a bha Caitligeach ’s iadsan agus deannan às Uibhist a Deas agus Èirisgeigh is Barraigh. Sin e. An còrr, bha iad Pròstanach.

So, tha sin, mar gum biodh, nam chnàmhan fhathast, ach tha mi a’ faicinn – tha mi ga fhaicinn nas soilleire an-diugh, tha mi a’ smaointinn, you know. Ach sin mar a bha e.

Tha, mar a thuirt mi mar-thà mu dheidhinn perception. Sin mar a bha mi a’ coimhead air an t-saoghal an uair ud, nuair a bha mi beag. Bha mi a’ smaoineachadh gun robh mise aig ìre mar seo, bha iadsan na b’ ìsle, bha feadhainn na b’ àirde. Agus, nach eil e neònach, faodaidh do bharail a bhith diofraichte – tha e a’ toirt dham chuimhne an t-òran, ’s dòcha nach aithnich thu e. Ciamar a-nis a tha e a’ dol. Oh aidh.

Mo nighean dubh, tha bòidheach dubh,
Mo nighean dubh, na trèig mi.
Ged theireadh càch gu bheil thu dubh,
Cho geal ’s tha an gruth leam fhèin thu.

Thig stocaidh gheal mud rogha dealbha
Air do chalpa glè-gheal,
Brògan barra-chumh'nn, ’s bùcaill airgid,
Oigh air dhealbh na grèin’ thu!

Mo nighean dubh, tha bòidheach dubh,
Ged theireadh càch gu bheil thu dubh,
Cho geal ’s tha an gruth leam fhìn thu.

Sin mar a tha. Bheil fhios agad, an cleas a tha siud, leis a’ ghlainne. A bheil e letheach làn, no a bheil e cha mhòr falamh?

Agus canaidh mi dìreach san dealachadh – làthaichean a tha mi a’ dùsgadh agus mas e a’ Ghàidhlig air mo bhilean, tha mi caran toilichte, greiseag. Mas e Beurla a th’ air mo bhilean, leis na naidheachdan mar sin, tha mi caran an-fhoiseil fad an latha. So sin comhfhurtachd, agus mì-chomfhurtachd.

 

Short url:   http://multidict.net/cs/4512